Chương một

Trong một cuộc tranh biện không có người thắng kẻ bại

ít lâu sau cuộc đại chiến, tôi được một bài học quư báu. Trong một bữa tiệc, ông khách ngồi bên tay mặt tôi quả quyết rằng câu "Có một vị thần nắm vận mạng của ta, ta cưỡng lại không được" là ở trong Thánh kinh. Ông ta lầm. Tôi biết vậy. Tôi chắc chắn vậy, không ngờ vực ǵ nữa. Cho nên, để tỏ sự hơn người của tôi, sự quan trọng của tôi, tôi tự nhận việc cải chính. Mà có ai cầu tôi cải chính đâu! Tôi bảo ông ta rằng câu đó của thi hào Shakespeare. Ông ta không chịu nhận ḿnh lầm, căi: "Sao? Câu đó mà của Shakespeare sao? Không thể được! Thậm vô lư! Rơ ràng trong Thánh kinh mà! Tôi biết". Ngồi bên trái tôi là ông Grammond, bạn cũ của tôi; ông này đă nhiều năm nghiên cứu Shakespeare. Cho nên chúng tôi quay lại cùng xin ông Grammond phân giải xem ai phải ai trái. Ông Grammond đá mạnh vào chân tôi ở dưới bàn làm hiệu, rồi tuyên bố: "Anh Dale, anh lầm rồi; ông nói đúng. Câu đó ở trong Thánh kinh".

Khi đi về cùng với ông Grammond, tôi nói:

"Anh biết câu đó của Shakespeare mà!".

Ông Grammond trả lời: "Tự nhiên. Nó ở trong kịch Hamlet, hồi V, màn II. Nhưng, này anh, chúng ta là khách trong một cuộc hội họp vui vẻ, tại sao muốn chứng minh rằng ông ấy lầm? Có phải làm như vậy mà người ta có thiện cảm với ḿnh đâu? Sao không để ông ta giữ thể diện một chút? Ông ta không hỏi ư kiến của anh mà. Tại sao quả quyết tranh biện với ông ấy? Đừng gây với ai hết".

"Đừng gây với ai hết". Ông bạn già của tôi nói câu ấy, nay đă khuất, nhưng lời khuyên đó, bây giờ vẫn c̣n giúp cho tôi nhiều.

Mà hồi ấy tôi cần có bài học đó vô cùng. Thuở thiếu thời, tôi ham mê tranh biện với anh tôi, với các bạn tôi. ở trường, không có cuộc tranh biện nào mà tôi không có mặt. Tôi học phép luận lư, phép lập luận, sau này tôi dạy môn biện chứng pháp và tôi phải thú nhận rằng: - Ôi! Mắc cỡ thay! - Có lần tôi tính viết một cuốn sách về môn đó nữa. Tôi đă có mặt trong hàng ngàn cuộc tranh biện, và có khi dự cuộc bàn căi nữa. Và sau vô số kinh nghiệm, tôi nhận rằng cách hay nhất để thắng một cuộc tranh biện là tránh hẳn nó đi. Hăy trốn nó như trốn rắn hổ, hoặc trốn động đất vậy.

Mười lần th́ có tới chín lần những đối thủ, sau cuộc tranh biện, vẫn tin chắc rằng ḿnh có lư.

Trong những cuộc tranh biện không ai thắng hết. Thực vậy, v́ nếu bạn thua... th́ là thua rồi. Mà nếu bạn thắng th́... bạn cũng thua nữa. Tại sao ư? Th́ đây! Ví dụ bạn thắng đối thủ của bạn một cách rực rỡ và tỏ cho người đó thấy rằng y là một người ngu. Phải, rồi sao nữa? Bạn xoa tay hoan hỉ. Nhưng c̣n người đó, người ta nghĩ sao? Bạn đă cho người ta tự thấy thấp kém. Bạn đă làm thương tổn ḷng tự ái, ḷng kiêu căng của người ta. Người ta tức giận lắm v́ đă thua bạn. Rồi th́:

Kẻ nào bắt buộc nghe ai.

Luôn luôn vẫn giữ ư sai của ḿnh.

Bạn biết điều đó chứ?

Trong một công ty bảo hiểm lớn, tất cả nhân viên phải theo lệnh này: "Không bao giờ được tranh biện". Không phải tranh biện mà làm cho người ta tin được. Hai sự đó không có chút liên lạc ǵ với nhau hết. Muốn dẫn dụ người, không phải tranh biện mà được.

Chẳng hạn, đă lâu rồi, tôi có một người học tṛ hiếu thắng lắm (tên là Patrick); trung hậu giản dị, nhưng, trời! Thích căi nhau làm sao! Anh ta làm đại lư cho một hăng bán cam nhông, nhưng không thành công, chỉ v́ anh ta thích căi lại những người anh mời mua xe và làm cho họ phát giận. Anh tranh biện, la ó, không tự chủ được nữa. Có khách nào dám chỉ trích xe của anh ư, anh đỏ mặt tía tai lên, chỉ muốn nhào vào bóp cổ người ta. Cái thời đó, bao giờ anh cũng thắng trong các cuộc tranh biện. Nhưng về sau, anh thú với tôi: "Than ôi! Biết bao lần ở nhà một khách hàng ra, tôi khoan khoái tự nhủ: "Ta đă làm cho thằng cha đó phải ngậm câm"... Tôi làm cho họ ngậm câm, phải, nhưng tôi chẳng bán cho họ được chút chi hết".

Công việc thứ nhất của tôi không phải là dạy anh ta ăn nói, mà dạy anh ta giữ mồm miệng. Và bây giờ anh ta là người bán hàng quan trọng nhất trong công ty Bạch Xa ở Nữu ước. Bây giờ anh làm sao? Xin nghe anh ta nói:

"Bây giờ, khi tôi lại nhà một khách hàng và nếu người đó bảo tôi: "Cái ǵ? Xe cam nhông hăng Bạch Xa? Tôi xin chịu. Xe đó dở quá. Cho không tôi, tôi cũng không nhận. Tôi, tôi mua xe cam nhông hăng Mỗ", th́ tôi ngọt ngào trả lời ông ấy rằng:

"Này ông, xe hăng Mỗ tốt lắm. Nếu ông mua xe đó, ông không lầm đâu. Hăng đó tin cậy được và chế tạo đồ thiệt tốt".

Như vậy ông ta hết nói ǵ được nữa, không có lư lẽ ǵ để tranh biện được nữa. Ông ấy bảo xe hăng Mỗ cừ lắm. Tôi đáp: "Chắc chắn vậy". Th́ ông phải im liền. Ông ấy không thể lặp đi lặp lại một ḿnh suốt ca buổi chiều câu: "Xe hăng Mỗ rất tốt". Thế là chúng tôi bỏ câu chuyện đó và tôi bắt đầu tả những cái tốt, khéo của xe cam nhông Bạch Xa của tôi.

Có một hồi mà một khách hàng chỉ trích hăng tôi như trên kia th́ tôi đă phát điên rồi. Tôi đă đập nhiều vố vào hăng Mỗ của ông ấy rồi và càng đập th́ ông ấy lại càng binh vực nó. Càng binh vực th́ ông ấy lại càng tin chắc rằng xe hăng Mỗ tốt hơn những xe khác.

Nghĩ tới quá khứ của tôi, tôi tự hỏi với tính t́nh như vậy, làm sao tôi có thể bán được một món hàng ǵ chứ. Đă phí nhiều năm để tranh biện, gây lộn, và tạo ra sự phản kháng lại ḿnh. Bây giờ tôi biết làm thinh. Như vậy lợi hơn nhiều".

Ông Franklin đă là khôn khéo; ông nói:

"Ḿnh tranh biện và căi lẽ, có thể làm cho người khác ngượng được, nhưng thắng như vậy có ích ǵ đâu, v́ không khi nào làm cho người ta thành thật đồng ư với ḿnh hết".

Vậy th́ xin bạn tự lựa lấy: Một đàng th́ rực rỡ thắng người ta, nhưng chỉ về phương diện lư luận; một đàng th́ được người thành thật đồng ư với ḿnh. Xin lựa lấy một, v́ được cả hai là đều hiếm thấy lắm.

Một tờ báo ở Boston chép lại mộ chí ngộ nghĩnh sau này:

"Đây là nơi nghỉ ngàn thu của William Joy

Y suốt đời hăng hái bênh vực ư kiến của y

Y có lư trong suốt đời y

Nhưng có lư hay vô ư

Y cũng vẫn chết, không hơn, chẳng kém".

Phải, bạn có lư lắm, ngàn lần có lư trong khi bạn hăng hái chứng minh đề nghị của bạn. Nhưng bạn luống cuống vô ích v́ không thể thay đổi ư kiến người khác. Vậy bạn có lư hay vô lư rốt cuộc cũng vậy!

Sau nhiều năm họat động chính trị, William Mc.Adoo, Tổng trưởng thời Tổng thống Wilson, tuyên bố: "Lư luận không thể nào thắng được một người ngu hết".

"Một người ngu!". Ông nhũn nhặn quá, ông Mc.Adoo.

Nhiều năm kinh nghiệm đă dạy cho tôi rằng không thể nào làm đổi ư kiến của bất kỳ một người nào, dù người đó thông minh học thức tới đâu đi nữa! Xin các bạn nghe chuyện ông F.Parsons, một nhà buôn, tới pḥng giấy một viên chức thu thuế để kêu nài về một sự tính lộn trong số thuế của ông. Nguyên do là người ta đă đánh thuế vào một số tiền 9.000 đồng mà ông chưa thâu được và cũng không bao giờ thân được v́ con nợ không sao trả nổi. Viên thu thuế lạnh lùng đáp: "Cái đó tôi không biết. Đă khai số tiền đó th́ phải đóng thuế".

Hai bên căi lư trong một giờ đồng hồ. Viên thu thuế th́ lạnh lùng, ngạo nghễ và cố chấp. Ông Parsons dẫn chứng cũng vô ích, lư luận cũng vô ích. Càng tranh biện th́ viên thu thuế càng lỳ. Sau cùng, ông Parsons thay đổi chiến thuật và kiếm cách làm thỏa ḷng tự ái của viên thu thuế, ông nói: "Tất nhiên tôi cho rằng việc của tôi không quan trọng bằng những việc khác, gai góc hơn nhiều mà ông thường phải giải quyết. Chính tôi cũng đă học chút ít về thuế má, quốc khố. Tôi thích môn đó lắm... Nhưng, tất nhiên là tôi chỉ học trong sách; c̣n ông, ông học một cách trực tiếp, học bằng kinh nghiệm. Có lúc tôi muốn được làm nghề của ông. Tôi sẽ học thêm được biết bao nhiêu điều!".

(Xin các bạn nhớ rằng ông Parsons thực t́nh nghĩ như vậy).

Viên thu thuế tức thời thẳng người lên, dựa lưng vào ghế, kể cho ông Parsons những chuyện về nghề của ông, những vụ gian lận xảo quyệt mà ông đă khám phá được. Lần lần lời lẽ, cử chỉ hóa ra thân mật; rồi ông ta kể chuyện về con cái ông ta. Khi ông Parsons về, ông ấy nói để xét lại lời ông yêu cầu và sẽ cho hay kết quả ra sao. Ba ngày sau, ông lại cho ông Parsons hay là ông miễn cho số thuế đó như lời ông Parsons xin.

Câu chuyện đó chứng tỏ rơ ràng cái nhược điểm thông thường nhất của loài người là muốn tỏ sự quan trọng của ḿnh ra. Mới đầu, viên thu thuế tỏ uy quyền của ông một cách ồn ào. Nhưng khi uy quyền đó đă được ông Parsons công nhận rồi (khi ông này không tránh biện nữa) th́ ông ta tươi tỉnh ra, hóa ra nhân từ, dễ cảm và tốt bụng như những người khác.

Constant, người hầu pḥng thân cận nhất của Hoàng đế Nă Phá Luân, thường hầu bi da Hoàng hậu Joséphine. Trong cuốn "Kư ức về đời tư của Nă Phá Luân", ông viết: "Tuy tôi chơi bi da rất giỏi nhưng tôi cũng cố ư nhường cho Hoàng hậu thắng tôi, mà được vậy, Hoàng hậu rất vui ḷng".

Ta nên luôn luôn nhớ bài học đó:

Ta hăy để cho khách hàng, bạn bè, người yêu và bạn trăm năm của ta thắng ta trong những cuộc tranh biện nho nhỏ mà không tránh được.

Đức Thích Ca nói: "Oán không bao giờ diệt được oán; chỉ có t́nh thương mới diệt nó được thôi". Tranh biện không phá tan được sự hiểu lầm. Phải thiệp thế, biết khéo léo, có ḷng ḥa giải và khoan hồng, tự đặt ḿnh vào địa vị đối thủ của ta mới có thể thu phục họ được.

Một lần Lincoln khiển trách một sĩ quan nhỏ tuổi đă tranh biện với bạn. Ông nói: "Người nào đă muốn tu thân tự tiến, không phí th́ giờ căi vă nhau. Những cuộc gây lộn đó làm cho tính t́nh hóa ra khó chịu và làm mất sự tự chủ đi. Thỉnh thoảng phải biết nhịn người. Chẳng thà nhường lối cho một con chó c̣n hơn là tranh nhau với nó để nó cắn cho. V́, dù có giết được nó th́ vết cắn cũng không lành ngay được".

Vậy muốn dẫn dụ người khác cho họ nghĩ như ḿnh, bạn phải theo quy tắc thứ nhất này:

"Cách hay hơn hết để thắng một cuộc tranh biện là tránh hẳn nó đi".